Üretim, terim yoğunluğu en yüksek alanlardan biridir. Aşağıdaki kavram seti, terimleri yedi tematik grupta toplar. Her kavram, geniş fonksiyonaliteli bir sistemde bir nesne, bir alan veya bir kural olarak karşılık bulmalıdır.
3.1 Organizasyon ve Kaynaklar
Tesis / Üretim Yeri (Plant) Üretimin fiilen yapıldığı, kendi stoğu, takvimi ve planlama parametreleri olan organizasyon birimi. Planlama ve maliyetlendirmenin temel çerçevesi.
Üretim Alanı (Work Area) Tesis içindeki fiziksel bölüm; bir veya daha fazla iş merkezini kapsar.
İş Merkezi (Work Center) Operasyonun yapıldığı kaynak: makine, tezgâh, montaj istasyonu veya işçi grubu. Kapasite, maliyet ve çizelgeleme bu düzeyde tanımlanır.
Üretim Kaynağı (Resource) İş merkezinin kullandığı makine, işgücü, kalıp, aparat veya enerji. Kapasite ve maliyet taşıyıcısıdır.
Üretim Hattı (Production Line) Birbirine bağlı iş merkezlerinden oluşan, sürekli akış üreten yapı. Hız, hattın en yavaş istasyonuyla belirlenir.
Kapasite Bir kaynağın belirli bir sürede üretebileceği miktar. Teorik, planlanan ve fiili kapasite birbirinden farklıdır.
Fabrika Takvimi Çalışma günleri, tatiller ve istisnaların tanımı. Tüm planlama hesaplarının zaman ekseni.
Vardiya Modeli Günlük çalışma dilimlerinin, molaların ve devir teslimin tanımı.
Üretim Ağı Birden fazla tesisin, deponun ve fason atölyenin birbirini besleyen yapısı; malzemenin hangi tesiste üretilip hangisine gideceğinin modellenmesi.
Planlama Alanı Malzeme ihtiyaç hesabının yapıldığı kapsam; tesis, depo veya tedarikçi bazında tanımlanabilir.
3.2 Ürün ve Süreç Tanımı
Ürün Ağacı (BOM) Bir ürünün hangi bileşenlerden, hangi miktarlarda oluştuğunu tanımlayan yapı. Maliyetin, planlamanın ve tedarikin temelidir.
Çok Seviyeli Ürün Ağacı Yarı mamullerin kendi ürün ağaçlarının olması; nihai ürünün en alt hammaddeye kadar çözülebilmesi.
Ürün Ağacı Kullanımı (BOM Usage) Aynı ürünün mühendislik, üretim, maliyet veya yedek parça amaçlı farklı ağaç görünümleri.
Alternatif Ürün Ağacı Aynı ürün için, farklı hammadde veya farklı tesise göre tanımlanmış ikinci bir reçete.
Fantom Montaj (Phantom) Fiziksel olarak stoklanmayan, yalnızca yapıyı düzenlemek için tanımlanan ara seviye.
Rota (Routing) Ürünün hangi operasyonlardan, hangi sırayla ve hangi iş merkezlerinde geçeceğinin tanımı.
Operasyon Rotanın tek bir adımı; kendi süresi, kaynağı, malzemesi ve kalite kontrolü olabilir.
Standart Süreler Hazırlık, işlem, bekleme ve taşıma süreleri. Kapasite ve maliyet hesaplarının girdisi.
Reçete / Master Recipe Proses üretiminde ürün ağacı ve rotanın birleşik hâli; süreç parametrelerini de içerir.
Üretim Versiyonu Belirli bir ürün ağacı ile belirli bir rotanın eşleştirilmiş hâli. Hangi partinin hangi tanımla üretildiğinin izlenmesini sağlar.
Fire ve Hurda Oranı Operasyon veya bileşen bazında beklenen kayıp. Planlanan miktarların hesabında kullanılır.
Yan Ürün ve Ortak Ürün Ana ürünle birlikte çıkan diğer çıktılar; maliyet dağıtımı özel kural gerektirir.
Mühendislik Değişiklik Emri (ECO) Ürün tanımındaki değişikliğin onaylı, tarihli ve izlenebilir biçimde yürürlüğe konması.
Entegre Ürün ve Süreç Mühendisliği (IPPE) Ürün yapısı, süreç yapısı ve fabrika yapısının tek bir bütünleşik modelde tanımlanması. Yüksek varyantlı üretimde ayrı ağaç çoğalmasını önler.
3.3 Planlama Kavramları
Satış ve Operasyon Planlaması (S&OP) Talep, üretim, stok ve finans planlarının aylık bir yönetim döngüsünde uzlaştırılması.
Talep Yönetimi Tahmin ve fiili siparişlerin birleştirilerek üretim ihtiyacına dönüştürülmesi.
Ana Üretim Planı (MPS) Kritik ürünler için hangi dönemde ne kadar üretileceğini belirleyen üst düzey plan.
Malzeme İhtiyaç Planlaması (MRP) Ürün ağacını açarak, her malzeme için ne zaman ne kadar gerektiğini ve mevcut stokla farkını hesaplayan yöntem.
Brüt ve Net İhtiyaç Toplam gereksinim ile mevcut stok ve açık siparişler düşüldükten sonra kalan gerçek ihtiyaç.
Temin Süresi (Lead Time) Bir malzemenin sipariş edilmesinden veya üretilmesinden kullanılabilir hâle gelmesine kadar geçen süre.
Parti Büyüklüğü Kuralı (Lot Sizing) İhtiyaçların hangi büyüklükte siparişe dönüştürüleceği: sabit miktar, ihtiyaç kadar, dönemsel toplama, ekonomik parti.
Emniyet Stoğu Belirsizliğe karşı tutulan tampon miktar.
Talep Odaklı Planlama (DDMRP) Klasik ihtiyaç planlamasının yerine, stratejik noktalara konumlandırılmış ve dinamik olarak ayarlanan tamponlarla akışı yöneten yaklaşım.
Öngörülü Planlama (pMRP) Orta vadeli kapasite ve malzeme senaryolarının simüle edilerek darboğazların önceden görülmesi.
Kaba Kapasite Planlaması Ana plan düzeyinde, kritik kaynakların yeterli olup olmadığının hızlı kontrolü.
Detaylı Çizelgeleme (Scheduling) İş emirlerinin makine ve zaman ekseninde sıralanması; kısıtları dikkate alan ileri planlama.
Sonlu ve Sonsuz Kapasite Planın kapasite sınırını dikkate alıp almaması. Sonsuz kapasite hızlıdır ama gerçekçi değildir.
İleri ve Geri Planlama Başlangıç tarihinden ileriye ya da teslim tarihinden geriye doğru zamanlama.
Darboğaz (Bottleneck) Tüm akışın hızını belirleyen kısıtlı kaynak. Planlamanın asıl konusu darboğazdır.
Kurulum Optimizasyonu Ürün geçişlerindeki hazırlık süresini azaltmak için üretim sırasının düzenlenmesi.
Kanban Tüketime bağlı olarak üretimi veya ikmali tetikleyen görsel ve sistemsel sinyal.
Bulunabilirlik Kontrolü (ATP/CTP) Sipariş anında stok ve kapasiteye bakarak teslim tarihinin belirlenmesi.
3.4 Yürütme Kavramları
Planlı Sipariş (Planned Order) Planlamanın ürettiği, henüz onaylanmamış üretim önerisi.
Üretim Emri / İş Emri (Production Order) Onaylanmış üretim talimatı; malzemesi, operasyonu, miktarı ve tarihi tanımlıdır. Maliyet toplayıcı nesnedir.
Proses Emri Proses üretiminde kullanılan, reçete ve süreç talimatlarını taşıyan emir tipi.
Emir Durumu Oluşturuldu, serbest bırakıldı, başlatıldı, kısmen tamamlandı, teknik olarak kapandı, mali olarak kapandı gibi aşamalar.
Malzeme Çekme (Staging) Emir için gerekli malzemenin depodan hat kenarına taşınması.
Geri Yıkama (Backflush) Malzeme tüketiminin tek tek değil, üretim bildirimiyle birlikte reçeteden otomatik düşülmesi.
Üretim Bildirimi (Confirmation) Operasyonun tamamlandığının, üretilen ve fire miktarının, harcanan sürenin sisteme kaydedilmesi.
Mal Girişi Üretilen ürünün stoğa alınması ve maliyetinin oluşması.
Parti / Lot Aynı koşullarda üretilen ürün kümesi; izlenebilirliğin taşıyıcısı.
Seri Numarası Tekil ürün kimliği; garanti ve servis izlenebilirliğinin temeli.
Yeniden İşleme (Rework) Spesifikasyonu karşılamayan ürünün düzeltilmesi; ek maliyet ve ek kapasite tüketir.
Duruş (Downtime) Planlı veya plansız üretim kesintisi; nedeniyle birlikte kodlanmalıdır.
Emirsiz Üretim (Orderless) İş emri açılmadan, tanımlı bir üretim yöntemine referansla yapılan bildirim. Yalın ve tekrarlı üretimde kullanılır.
İş Emri Listesi (Dispatch List) Operatörün önündeki, sıraya konmuş görev listesi.
Üretim Yürütme Sistemi (MES) Saha ile planlama arasındaki katman; veri toplama, izleme ve operatör yönlendirmesi.
3.5 Performans ve Ölçüm
Toplam Ekipman Etkinliği (OEE) Kullanılabilirlik, performans ve kalite oranlarının çarpımı. Üretimin tek özet göstergesi.
Kullanılabilirlik Planlı üretim süresinin ne kadarında ekipmanın gerçekten çalıştığı.
Performans Oranı Çalıştığı sürede teorik hızın ne kadarına ulaşıldığı.
Kalite Oranı Üretilen miktarın ne kadarının ilk seferde uygun çıktığı.
İlk Seferde Doğru (FPY) Yeniden işleme gerekmeden uygun çıkan ürün oranı.
Çevrim Süresi (Cycle Time) Bir birimin üretilmesi için geçen süre.
Üretim Akış Süresi (Lead Time) İş emrinin açılmasından ürünün stoğa girmesine kadar geçen toplam süre.
Plana Uyum (Schedule Adherence) Planlanan işin planlanan zamanda yapılma oranı.
Kapasite Kullanım Oranı Mevcut kapasitenin ne kadarının kullanıldığı.
Fire ve Hurda Oranı Kullanılamaz hâle gelen malzeme oranı.
Verimlilik (Yield) Girdiden elde edilen kullanılabilir çıktı oranı; proses üretiminde temel göstergedir.
Puan Kartı (Scorecard) Göstergelerin hedefe göre, dönemsel ve rol bazlı özetlendiği yönetim aracı.
Üretim Paneli (Dashboard) Sahadaki ve yönetimdeki kullanıcılara gerçek zamanlı göstergeleri sunan ekran.
3.6 Maliyet Kavramları
Standart Maliyet Dönem başında hesaplanan planlanan maliyet. Karşılaştırmanın referansı.
Fiili Maliyet Gerçekleşen tüketim, süre ve giderlerden hesaplanan maliyet.
Maliyet Bileşenleri Direkt malzeme, direkt işçilik, makine, enerji, fason ve genel üretim giderleri.
Maliyet Merkezi Giderlerin toplandığı organizasyon birimi; iş merkezine oran üzerinden aktarılır.
Faaliyet Türü ve Oranı Makine saati, işçilik saati veya kurulum saati gibi ölçülerin birim fiyatı.
Genel Üretim Giderleri Doğrudan ürüne izlenemeyen üretim giderlerinin dağıtımı.
Faaliyet Tabanlı Maliyetleme (ABC) Genel giderlerin, ürünlerin gerçekten tükettiği faaliyetler oranında dağıtılması.
Maliyet Toplayıcı Maliyetin biriktiği nesne: iş emri, ürün, dönem veya süreç.
Sapma Analizi (Variance) Standart ile fiili arasındaki farkın nedenlere ayrıştırılması: miktar, fiyat, verimlilik, kapasite, kurulum, fire.
Yarı Mamul Değerlemesi Dönem sonunda tamamlanmamış üretimin değerlenmesi.
Katkı Payı Satış geliri eksi değişken maliyetler; ürün ve müşteri kararlarının temeli.
Yan Ürün Maliyet Dağıtımı Ortak süreçten çıkan birden fazla ürünün maliyeti nasıl paylaştıracağının kuralı.
3.7 Yalın ve Sürekli İyileştirme
Yalın Üretim (Lean) Değer üretmeyen tüm faaliyetlerin sistematik olarak azaltılması yaklaşımı.
Yedi İsraf Fazla üretim, bekleme, gereksiz taşıma, gereksiz işlem, fazla stok, gereksiz hareket ve hatalı üretim.
Çekme Sistemi (Pull) Üretimin tahminle değil, gerçek tüketimle tetiklenmesi.
Takt Süresi Talebe yetişmek için bir birimin üretilmesi gereken hedef süre.
Tek Parça Akışı Partiler yerine birim birim ilerleyen akış; ara stokları en aza indirir.
Hızlı Kalıp Değişimi (SMED) Kurulum sürelerinin sistematik olarak kısaltılması yöntemi.
Toplam Verimli Bakım (TPM) Ekipman etkinliğini operatör katılımıyla artıran bakım yaklaşımı.
Kaizen Küçük ve sürekli iyileştirmelerin kurumsal alışkanlık hâline getirilmesi.
Değer Akış Haritalama Malzeme ve bilgi akışının uçtan uca görselleştirilerek israfın tespiti.
Andon Sahadaki bir sorunun anında görünür kılınması ve müdahale çağrısı.
Poka-yoke Hatanın yapılmasını fiziksel veya sistemsel olarak imkânsız kılan tasarım.
Kısıtlar Teorisi (TOC) Sistemin çıktısının darboğaz tarafından belirlendiği ve iyileştirmenin darboğaza odaklanması gerektiği yaklaşımı.
